NIETYPOWE BICIA

A w rozwiniętej formie to: 

Formy sygnalizacji dźwiękowej włoskiej i holenderskiej w osiemnastowiecznych 

zegarach podłogowych.

Krzywka stopniowa umożliwia ograniczoną sygnalizację dźwiękową: na jej obwodzie “zakodowane” są dwa cykle od jednego do sześciu uderzeń.

Pozostało tylko dowiedzieć się skąd taki dziwaczny pomysł zakresu sygnalizowanych godzin. Czy był to jakiś jednostkowy pomysł dla specjalnego celu? Podejrzewałem, że może to być coś podobnego do sygnalizacji dźwiękowej dzwonów/zegarów na jednostkach pływających, gdzie liczba uderzeń (nazywanych szklankami) informuje o godzinie, ale także o kolejnej wachcie i liczba/rytmika kolejnych uderzeń tworzą dosyć specyficzny szyfr. Wyniki poszukiwań dały potwierdzenie moich podejrzeń. 

Okazuje się, że we Włoszech używany był podział doby na sześciogodzinne odcinki czasu. Dzień rozpoczynał się pod koniec zmierzchu od Ave Maria i od tego momentu odliczane były cztery kolejne odcinki po sześć godzin zgodnie z rytmem modlitw. System ten był powszechnie stosowany od 15 do 17 wieku. Tarcze zegarów miały podział sześciogodzinny (patrz: https://en.wikipedia.org/wiki/Italian_six-hour_clock). 


W 18 wieku zaczęły pojawiać się tarcze dwunastogodzinne, ale pozostał sześciogodzinny system sygnalizacji godzin. Właściwie nie stanowi to jakiegoś poważnego problemu z prawidłowym odczytaniem aktualnej godziny na podstawie liczby uderzeń. Wystarczy rozejrzeć się i, biorąc pod uwagę porę dnia, uniknąć ewentualnej pomyłki.

To teraz holenderska forma bicia.


Tym razem nie było możliwe zdiagnozowanie stanu mechanizmu w stanie zastanym. Stalowe linki użyte w  napędach tak się wplątały w mechanizm, że nie było możliwości na najmniejszy ruch. Niespodzianki czekały na mnie po doprowadzeniu mechanizmu do stanu używalności.

Zagadki przestały być zagadkami, gdy udało mi się poznać szczegóły holenderskiego mechanizmu bicia godzin.

Pierwszym elementem sterowania jest kołnierz na kole zmianowym przekładni wskazań. Wysokość kołnierza przybiera dwie wartości dzieląc obwód kołnierza na niższą i wyższą połowę. Na krawędzi kołnierza oparta jest końcówka (wodzik) dźwigni  zmiany położenia osi bicia

W czasie obrotu koła zmianowego dźwignia przyjmuje dwie pozycje: dół (pół godziny) i góra (pół godziny).

Dźwignia zmiany położenia osi bicia jest dźwignią dwustronną zazwyczaj z nierównymi ramionami. 


Koniec dźwigni przeciwny wodzikowi jest w formie łopatki. Ta łopatka opiera się na czopie osi bicia. 

W konstrukcji jednomłotkowej młotek umocowany jest bezpośrednio na osi bicia. Charakterystyczne są długie czopy osi, które pozwalają na duży zakres ruchu wzdłużnego osi między płytami. Czopy wystają na zewnątrz obu płyt. Z jednej strony jest popychana przez dźwignię zmiany położenia, a z drugiej nacisk ten jest kontrowany przez sprężynkę zamontowaną na zewnętrznej stronie tylnej płyty.

Dwudzwonkowa konstrukcja była używana w Holandii w zegarach podłogowych od końca siedemnastego wieku (Zeeman, J., De Nederlandse Staande Klok, Van Gorcum, Assen/Amsterdam, 1977) i została wykorzystana do dosyć specyficznego sposobu sygnalizacji dźwiękowej.  Zegary wyposażone w ten mechanizm wybijają godziny i kwadranse. System ten różni się znacznie od konstrukcji powszechnie stosowanych w innych ośrodkach zegarmistrzowskich i to w dwojakiej postaci.


Po pierwsze, konstrukcja dwudzwonkowa daje więcej możliwości, ale też stwarza pewne ograniczenia. Zazwyczaj w konstrukcjach zegarowych w celu bicia kwadransów stosowano dodatkowy mechanizm i jego możliwości były o wiele większe od rozwiązania holenderskiego.


Po drugie, specyfika języka holenderskiego pociągnęła za sobą to, że zegary sygnalizują pół godziny wybijając godzinę następującą po bieżącej. W języku holenderskim 14.30 to pół do trzeciej (i nie ma innej formy) i stąd o tej godzinie można usłyszeć trzy uderzenia w dzwonek.


Chyba jedynym krajem, gdzie dwudzwonkowy system znalazł zastosowanie jest Anglia z tym, że tam pół godziny jest sygnalizowane liczbą uderzeń zgodną z bieżącą godziny. Tam też stosowano rozwiązanie z jednym młotkiem.


Poniżej schematy bicia konstrukcji dwudzwonkowych.


wybijana godzina

wybijane (godzina + 1)

wybijana godzina

jedno uderzenie

wybijane (godzina + 1)

jedno uderzenie

wybijana godzina

jedno uderzenie

wybijane (godzina + 1)

jedno uderzenie

wybijana godzina

jedno uderzenie

wybijana godzina 

jedno uderzenie

2005                    2024


©Copyright Zbigniew Roman, kontakt